Missak Manukyan

Adıyaman’da Tehcir’de ölmedi, Fransa’da kurşuna dizildi

Aras Yayınevi 1944’te Naziler tarafından kurşuna dizilen Direniş Hareketinden Missak Manukyan için ölüm yıldönümünde İstanbul‘da anma toplantısı düzenledi. İsmi Fransızca’da Michel Manouchian olarak da geçen Manukyan’ın yaşam öyküsü şöyle:

1906’da Adıyaman’da doğmuştu. 1914’te Osmanlı Devleti savaşa girince babası askere alındı ve cephede öldü. Çok geçmeden İttihat ve Terakki hükümeti Ermeni tehcirini başlattı, annesi açlıktan ölür, akrabaları de Tehcir listesinde olduğundan bir Kürt ailesi ona ve kardeşi Karabet’e sahip çıkar, çocuklan ölmekten kurtarır. Çünkü soykırımcılar soyu tüketmek için özellikle erkek çocukları öldürmekte, kız çocuklarını ise Müslüman ailelere vermekte, kızlar buluğ çağına gelince kuma verilmekteydiler.

Çocuklar savaştan sonra artık Fransa’nın olan Suriye’ye kaçırılarak barınabilecekleri ve meslek okuluna gidebilecekleri bir yetimhaneye yerleştirilirler. 1925’de Marsilya’ya giderler. İşçi olarak çalışmaya başlarlar. Karabet hastalanıp ölür, Missak tanınmış Fransız şairlerinin şiirlerini çevirerek kendisini kurduğu Ermenice dergilerde yayınlar. Sorbonne’da edebiyat ve felsefe derslerine devam eder. Komünist Partisine katılır. Hem işçiydi, hem şair ve heykelci. (Bazı şiirlerinin Türkçesi, 1984’te De Yayınevince yayınlanan “Red Türküleri” isimli kitapta yer almaktadır.)

İspanya Savaşı sırasında o sırada komünist olan yazar André Malraux’nun kurduğu “Cumhuriyetçilere Yardım Komitesi”nde görev alır.

Savaş patlak verdikten kısa süre sonra Direniş Hareketinin silahlı kolu olan Francs-Tireurs et Partisans (FTP=Fransa Nişancılar ve Partizanlar) örgütüne katılır. 1939 ve 1941’de tutuklanıp Nazi mahkemelerinde yargılandıysa da serbest bırakıldı. Bir süre sonra bu örgütün göçmenler seksiyonu olan FTP-MOI’nin (Göçmen Kol işçileri) kolunun liderleri arasına girer, sonra da başkanı olur. Grubun ilk başkanı Joseph Epstein Polonyalı bir Yahudidir. Fransa’da Hukuk okurken İspanya Savaşına gider ve Uluslararası Tugaylara katılır. Savaştan sonra öğrenimine geri döner. Fransa işgal edilince bu kez Rezistans’a girer ve Albay Gilles adıyla göçmen grubunun başına geçer. Sonra yerini Manouchian’a bırakırsa da onun yakalanması üzerine tekrar görevi alır. Ama o da yakalanır, 1 Nisan 1944’de o da kurşuna dizilir.

Uluslararası devrimcilerden oluşan grup aralarındaki iki Ermeniden birinin adıyla “Manouchian Grubu” diye anılmaya başlar. Grup Ağustos 1943’te bir Nazi generaline suikast düzenler, generalin otomobilinin içinde oturan şahsın kucağına bomba atarlar fakat arabadaki şahıs general değildir, Fransa’dan Almanya fabrikalarına işçi göndermekle görevli üst düzey bir Nazi yetkilisidir.

Manouchian grubundan 23 kişi aynı yıl Kasım ayında tutuklanırlar. Aralarından tek kadın olan Olga, Romanyalı Olga Bancic Stuttgart’a gönderilir, orada giyotinle idam edilir. Diğer 22 kişi 21 Şubat 1944’te Fresnes Cezaevinde kurşuna dizilirler. Manouchian’ın eşi Mélinée’ye yazdığı son mektubu Kasım 1985 tarihli Düşün Dergisi’nde ve aynı yıl De Yayınevi’nin “Hayatı Seviyorlardı” isimli kitapta yayınlanmıştır. Eşinin onun hakkında yazdığı kitap ise Türkçe’de yakınlarda Aras Yayınevi tarafından basıldı. Mektubu Léo Ferré şarkılaştırdı.

Adıyaman’da sekiz yaşında bir köylü çocuğu olarak soykırımda kurtulan Ermeni Missak Manukyan’ın yolu Nazilerin soykırımından kurtulmuş Yahudilerle, İspanya’da Falanjist ordularına karşı savaşmış İspanyalı özgürlükçülerle, İtalya’da Mussolini’ye karşı mücadele etmiş İtalyan anti-faşistleriyle hepsinin doğdukları ülkelerden başka bir ülkede kesişecekti.

Missak’ın ve mücadele arkadaşlarının şahsında özgürlükçülüğün ve enternasyonalizmin seçkin bir örneğini görmekteyiz. Bu tür özverilerin ve adanmışlıkların küçümsendiği, artık geride ve çağdışı kaldığı şeklindeki iddialara sıkça rastladığımız günümüzde Manouchian Grubunun özgürlükçülerini unutmamak ve unutturmamak gerekir: Celestino Alfonso (27, İspanyol), Olga Bancic (32, Romanyalı), Joseph Boczov, (38, Macaristanlı), Georges Cloarec (20, Fransız), Rino Della Negra (19, İtalyan), Thomas Elek (18, Macaristanlı), Maurice Fingercwajg (18, Polonyalı), Spartaco Fontano (22, İtalyan), Emeric Glasz ( 42, Macaristanlı), Jonas Geduldig (26, Polonyalı), Leon Goldberg (19, Polonyalı), Szlama Grzywacz (34, Polonyalı), Stanislas Kubacki (34, Polonyalı), Arpen Tavitian (44, Ermeni), Cesare Luccarini (22, İtalyan), Missak Manouchian (38, Ermeni), Marcel Rayman (22, Polonyalı), Roger Rouxel (18, Fransız), Antonio Salvadori (43, İtalyan), Willi Szapiro (29, Polonyalı), Amadeo Usseglio (32, İtalyan), Wolf Wajsbrot (18, Polonyalı), Robert Witchitz (18, Fransız).