Eminim ki bu felaket sona erdiğinde, hâkim iktisat ve yetkililer, bunun dışsal bir kriz olduğunu, kapitalist üretim tarzına ve toplumun sosyal yapısına has kusurlarla hiçbir ilgisi olmadığını iddia edeceklerdir. Sebebi virüstü. 2008-9 Büyük Durgunluğundan sonra hâkim akımın iddiası da buydu, 2020'de de tekrarlanacak.
Bu satırları yazarken (artık resmî tanımıyla) korona virüs pandemisi henüz zirvede değildi. Görünüşe göre Çin'de başlayarak (başka yerlerde de başlamış olabileceğine dair bazı kanıtlar olsa da) tüm dünyaya yayıldı. Çin dışındaki enfeksiyonların sayısı artık oradakinden daha fazla. Çin’de hasta sayıları azalarak durdu; başka yerlerde hâlâ katlanarak artıyor.
(Avrupa ve ABD Hubei’in eğrisini izliyor gibi gözüküyor. 1 milyon nüfus başına toplam vakalar, logaritmik ölçek; 2020 Ocak – Mart arası; Hubei, İtalya, Danimarka, İspanya, Birleşik Krallık, ABD)
Bu biyolojik kriz finansal piyasalarda paniğe yol açtı. Borsalar haftalar içinde %30'a varan oranlarda düştü. Her yükselen finansal varlığını sürekli düşük borçlanma maliyetleri ile fonlayan fantezi dünyası sona erdi.
COVID-19 “bilinmeyen bir bilinmeyen” gibi gözüküyor, on yıl önce Büyük Durgunluğu tetikleyen “siyah kuğu” tipi* küresel mali çöküş gibi. Ama COVID-19, tıpkı bu mali çöküşte olduğu gibi, beklenmedik bir olay – aslında ahenkli biçimde büyüyen kapitalist ekonomi için bir “şok” değil. Salgın vurmadan önce de çoğu büyük kapitalist ekonomide, ister gelişmiş denen dünyada isterse “Küresel Güney”in “gelişmekte olan” ekonomilerinde olsun, ekonomik faaliyet yavaşlayarak durmaya doğru gidiyordu, bazı ekonomilerde milli gelir ve yatırımlar düşmeye başlamış, çoğunda da düşmek üzereydi.
(Küresel imalat çıktı PMI ve gerçek çıktı; PMI, Purchasing Managers’ Indices, Satınalma Yöneticileri Endeksleri; 1998-2020 arası, Ocak verileri dahil)
COVID-19 bardağı taşıran son damla oldu. Bir benzetme yaparsak, tepeleme yığılmış kumları hayal edelim; yavaş yavaş kum taneleri kaymaya başlar, ardından bir kum tanesi eklenirse tüm kum yığının döküleceği bir noktaya gelinir. Eğer post-Keynesçi biriyseniz, kapitalizmin istikrarsız hale gelene dek istikrarlı göründüğünü, çünkü istikrarın istikrarsızlığı doğurduğunu savunan Hyman Minsky'ye atfen buna “Minsky momenti” demeyi tercih edebilirsiniz. Bir Marksist ise, evet, istikrarsızlık var ama bu kâr amaçlı kapitalist üretim tarzındaki temel çelişkiler nedeniyle periyodik olarak çığa dönüşmektedir diyebilir.
(Kum taneleri eklenince: eğim artıyor -> kritik eğim -> çığ gelişiyor: eğim azalıyor)
Ayrıca, başka bir açıdan da COVID-19 “bilinmeyen bir bilinmeyen” değildi. 2018'in başlarında, Cenevre'deki bir Dünya Sağlık Örgütü toplantısında, bir grup uzman (Ar-Ge Planı) “X Hastalığı” terimini ortaya attı: Bir sonraki pandemiye, henüz insanlara bulaşmamış, bilinmeyen, yeni bir patojenin neden olacağını tahmin ettiler. X hastalığı büyük olasılıkla hayvan kaynaklı bir virüsten kaynaklanacak ve gezegende ekonomik gelişmenin insanları ve yaban hayatı bir araya getirdiği bir yerde ortaya çıkacaktı.
X hastalığı muhtemelen salgının başlangıcında diğer hastalıklarla karıştırılacak ve hızlı ve sessizce yayılacaktı; insanların seyahat ve ticaret ağlarından faydalanarak, birden fazla ülkeye ulaşacak ve sınırlamaya izin vermeyecekti. X hastalığı, mevsimsel gripten daha yüksek bir ölüm oranına ulaşacak, ancak grip kadar kolay yayılabilecekti. Pandemi statüsü kazanmadan bile finansal piyasaları sarsacaktı. Özetle, Covid-19, Hastalık X'dir.
Sosyalist biyolog Rob Wallace'ın** iddia ettiği gibi, salgınlar sadece kültürümüzün bir parçası olmakla kalmaz; ondan kaynaklanırlar. Kara Ölüm [veba, ç.n.], İpek Yolu boyunca ticaretin büyümesiyle 14. yüzyılın ortalarında Avrupa'ya yayıldı. Hayvancılıktan yeni grip türleri ortaya çıktı. Ebola, SARS, MERS ve şimdi Covid-19, yaban hayatıyla bağdaştırılıyor. Pandemiler genellikle onlarla temas ettiğimizde insanlara sıçrayan hayvanlardaki virüslerle başlıyor. Ekolojik ayak izimiz bizi uzak bölgelerde yaban hayatına yaklaştırdığından ve yaban hayatı ticareti bu hayvanları kent merkezlerine getirdiğinden bu yayılım katlanarak artmaktadır. Benzeri görülmemiş yol inşası, ormansızlaşma, arazi temizleme ve tarımsal kalkınma ile küresel seyahat ve ticaret bizi korona virüsleri gibi patojenlere karşı son derece duyarlı hale getiriyor.
Hâkim iktisatçılar arasında COVID-19'un ekonomik etkisinin “arz şoku” mu yoksa “talep şoku” mu olduğuna dair saçma bir tartışma var. Neoklasik okul, arz şoku olduğunu söylüyor çünkü üretimi durduruyor; Keynesçiler, aslında talep şoku olduğunu ileri sürmeye çalışıyor, çünkü insanlar ve şirketler seyahate, hizmetlere vb. para harcamayacak.
Ancak öncelikle, yukarıda belirtildiği gibi, bu gerçekten bir “şok” değil, tarımda ve doğada sermayenin kâr güdüsünün ve 2020'de kapitalist üretimin zaten zayıf durumunun kaçınılmaz sonucu.
İkincisi, Keynesçilerin iddia etmeye çalıştığı gibi taleple değil arzla başlıyor. Marx'ın dediği gibi: “Çalışmayı, bir yıllığına demeyeyim, birkaç haftalığına bile olsa, bırakan bir ulusun yok olacağını her çocuk bilir.” (K. Marx’tan Kugelmann’a, Londra, 11 Temmuz 1868.) Salgını sınırlamak için mağazalar, okullar, işletmeler kapatıldığında ilk durdurulan üretim, ticaret ve yatırımdır. Tabii ki, eğer insanlar çalışamazsa ve şirketler satamazsa, gelirler düşer ve harcamalar kesilir, bu da bir “talep şoku” yaratır. Gerçekten de, tüm kapitalist krizler böyle olur: arzdaki bir daralma ile başlarlar ve tüketimde bir düşüşle sonuçlanırlar – tersi olmaz.
İşte krizlerin anatomisine hâkim görüşten (ve doğru) bir bakış.
(Bir Krizin Anatomisi – Arz şokları, talep şokları ve finansal şoklar için politika önerileri; Dışsal Şok -> Normal Hayatın ve İmalatın Sekteye Uğraması -> Arz Şoku -> Talep Şoku -> Finansal Şok => Mali Politika Müdahalesi => Para Politikası Müdahalesi)
Finansal dünyadaki bazı iyimserler, COVID-19'un borsalara yönelik şokunun 19 Ekim 1987 gibi sona ereceğini savunuyor. O Kara Pazartesi günü borsa çok hızlı, şimdikinden de keskin bir şekilde düştü, ancak aylar içinde tekrar yükseldi ve bu sürdü. Şimdiki ABD Hazine Bakanı Steven Mnuchin, finansal paniğin 1987 gibi sona ereceğinden emin. “Biliyorsunuz, 1987'deki çöküşten sonra hisse satın alanlara, finansal krizden sonra hisse satın alan insanlara bakıyorum” diye devam ediyor. “Uzun vadeli yatırımcılar için bu büyük bir yatırım fırsatı olacak.” “Kısa vadeli bir mesele bu. Birkaç ay sürebilir, ancak bunun üstesinden geleceğiz ve ekonomi her zamankinden daha güçlü olacak” diyor Hazine Bakanı.
Mnuchin’in sözleri, yatırımcıları korona virüsü endişeleriyle dalgalanan borsadan yararlanmaya çağıran Beyaz Saray ekonomi danışmanı Larry Kudlow tarafından tekrarlandı. ABD ekonomisinin durumunu “sağlam” olarak tanımlayarak, “Uzun vadeli yatırımcılar bu düşüşleri satın almayı ciddiye almalılar” dedi. Kudlow gerçekten, Eylül 2008 küresel mali çöküşünden sadece iki hafta önce söylediklerini tekrarladı: “ön camdan, ileriye bakmayı tercih edenler için, hisse senetleri görünümü gittikçe iyileşiyor.”
1987 çöküşünün suçlusu, İran Körfezi'nde artan düşmanlıklardan dolayı petrol fiyatlarında artış, yüksek faiz oranları korkusu, önemli bir düzeltme olmadan beş yıl boyunca yükselen bir borsa (bull market, boğa piyasası) ve bilgisayarlı ticaretin başlatılmasıydı. Ekonomi temel olarak “sağlıklı” olduğundan, kalıcı olmadı. Gerçekten de, büyük ekonomilerdeki sermayenin kârlılığı artmaktaydı ve 1990'ların sonlarına kadar zirveye ulaşmadı (1991'de bir çöküş olmasına rağmen). Dolayısıyla 1987, Marx'ın saf bir “finansal çöküş” dediği spekülatif sermaye piyasalarına has istikrarsızlığın sonucuydu.
Ancak 2020'de durum böyle değil. Bu kez borsadaki çöküşü 2008'deki gibi bir ekonomik durgunluk izleyecek. Bunun nedeni, önceki yazılarda da belirttiğim gibi, COVID-19 patlamasından önce bile sermayenin kârlılığının düşük kalması ve küresel kârların en iyi ihtimalle durağan olması. Küresel ticaret ve yatırımlar azalıyor, artmıyor. Petrol fiyatları çöktü, yükselmedi. COVID-19'un ekonomik etkisi öncelikle istikrarsız finansal piyasalarda değil, tedarik zincirinde bulunuyor.
Gelecek olan çöküş ne kadar büyük olacak? Pierre-Olivier Gourinchas'ın olası etkiyi modelleyen mükemmel bir makalesi var. Dolaşımdaki olağan pandemik sağlık diyagramını gösteriyor. Herhangi bir müdahale olmadan, pandemi kırmızı eğriyi izler ve çok sayıda vaka ve ölüme yol açar. Kapatmalar ve sosyal izolasyon önlemleriyle, pandemi daha uzun zamana yayılsa bile (mavi) eğrinin zirvesi geciktirilebilir ve yatıştırılabilir. Bu da tahminen enfeksiyonun hızını ve ölüm sayısını azaltacaktır.
(Pandemik eğrisinin düzleşmesi; Vaka Sayısı, İlk Vakadan Sonra Geçen Süre; Halk sağlığı önlemleri olmadan, Halk sağlığı önlemleriyle; Sağlık Sistemi Kapasitesi.)
Halk sağlığı politikası, ciddi sosyal mesafe önlemlerini uygulayarak ve bulaşma oranını azaltmaya yönelik sağlık uygulamalarını teşvik ederek “eğriyi düzleştirmeyi” amaçlamalıdır. Şu anda İtalya, virüs yapacağını yaptıktan sonra olsa bile, Çin'in topyekûn kapatma yaklaşımını izliyor. İngiltere, çok riskli bir yaklaşımla savunmasız kişiler için kendini izole etmeyi ve “toplu bağışıklık” oluşturmak ve sağlık sisteminin aşırı yük altında ezilmesini önlemek için genç ve sağlıklı gençlerin enfekte olmasına izin vermeyi deniyor. Bu yaklaşım esasında yaşlı ve zayıf olanları gözden çıkarmak demek, çünkü nasılsa enfekte olurlarsa öleceklerdir ve ekonomiye (ve kârlara) zarar verecek topyekûn bir kapatmadan kaçınılabilecektir. ABD yaklaşımı temelde hiçbir şey yapmamaktır: kitlesel testler yok, kendini izole etmek yok, kamusal etkinliklerin durdurulması yok; yalnızca insanlar hastalanana kadar bekleyin ve sonra ciddi vakalarla başa çıkın.
Bu son yaklaşıma Malthus tepkisi diyebiliriz. Klasik iktisatçıların 19. yüzyılın başlarında en gerici olanı, dünyada çok fazla “üretken olmayan” yoksul insan olduğunu savunan Rahip Thomas Malthus'du, bu yüzden ekonomileri daha üretken hale getirmek için düzenli salgınlar ve hastalıklar kaçınılmazdı.
İngiliz muhafazakâr gazeteci Jeremy Warner “öncelikle yaşlıları öldüren” Covid-19 salgını için bunu savundu. “Açıkça söylemek gerekirse, tamamen yansız bir ekonomik perspektifle COVID-19, bağımlı yaşlıları orantısız bir şekilde ayıklayarak uzun vadede biraz faydalı bile olabilir.” Eleştirilere karşı da: “Muhakkak ki, söz konusu olanlar için yaş ne olursa olsun bir insanlık trajedisidir, ancak bu bir parça ekonomi, insani sefaletin tamamı değil.” Gerçekten de Marx bunun için 19. yüzyıl başlarındaki iktisada sefaletin felsefesi demiş olmalı.
(Covid-19 vaka ölüm oranı yaş ile artıyor, Çin verilerine göre – Tahmini vaka ölüm riski, Hubei, Çin, Ocak-Şubat 2020; Vaka ölüm oranı*, Yaş grubu; * Tüm semptomatik ve asemptomatik enfeksiyonlar arasında)
ABD ve İngiliz hükümetlerinin, sonuçta Çin'de ve şimdi İtalya'da (gecikmeli olarak) ve başka yerlerde olduğu gibi (henüz) aşırı önlemler almamalarının nedeni, bunun kaçınılmaz olarak makroekonomik durgunluk eğrisinin eğimini artıracak olmasındandır. Çin veya İtalya'yı düşünün: sosyal mesafeyi artırma okulların, üniversitelerin, ikincil önemdeki işletmelerin kapatılmasını ve çalışma çağındaki nüfusun çoğunun evde kalmasını gerektirdi. Bazı insanlar evden çalışabilse de, bu genel işgücünün küçük bir kısmı olarak kalmaktadır. Evden çalışmak bir seçenek olsa bile, iş ve aile rutinlerinde kısa vadeli kesintiler önemli ölçüdedir ve muhtemelen verimliliği etkileyecektir. Kısacası, en iyi halk sağlığı politikası ekonomiyi ani bir durma noktasına sürüklemektedir. Arz şoku.
Kayda değer bir ekonomik hasar söz konusudur. Gourinchas etkiyi modellemeye çalışmaktadır. Bir referans hattına göre, sınırlama önlemleri ekonomik faaliyeti bir ay boyunca %50 ve diğer ay için %25 azalttığını, ardından ekonominin referans hattına döndüğünü varsaymaktadır. “Bu senaryo yıllık üretim artışında bir önceki yıla göre %6,5 oranında düşüşle hâlâ GSYİH rakamlarına büyük bir darbe indirecektir. %25'lik kapatmayı sadece bir ay daha uzatın ve yıllık üretim artışındaki düşüş (bir önceki yıla göre) neredeyse %10'a ulaşır!” Karşılaştırma için, 2008-09 “Büyük Durgunluk” sırasında ABD'deki üretim artışındaki düşüş %4,5 civarındaydı. Gourinchas, “Büyük Durgunluğu gölgede bırakabilecek bir gerilemeye tanık olmak üzereyiz” sonucuna varıyor.
Büyük Durgunluğun zirvesinde, ABD ekonomisi ayda 800.000 işçi seviyesinde iş kaybına uğruyordu, ancak insanların büyük çoğunluğu hâlâ istihdam ediliyor ve çalışıyordu. İşsizlik oranı “sadece” %10'a ulaştı. Buna karşılık, korona virüsü −kısa bir süre için− insanların %50 veya daha fazlasının çalışamayacağı bir durum yaratıyor. Ekonomik faaliyet üzerindeki etkisi nispeten daha büyüktür.
Sonuç olarak ekonomi, sağlık sistemi gibi bir “eğriyi düzleştirme” problemiyle karşı karşıyadır. Kırmızı eğri, harcamaları azaltan, yatırımı rafa kaldıran, krediyi kısan ve genel olarak eldekini satan milyonlarca ekonomik ajanın ekonomik kararlarıyla ivmelenen yoğun bir düşüş sırasında kaybedilen çıktıyı göstermektedir.
(Durgunluk Eğrisinin Düzleşmesi; Durgunluğun Şiddeti, İlk Vakadan Sonra Geçen Süre; Eşlik eden makro önlemlerle, Eşlik eden makro önlemler olmadan)
Eğriyi düzleştirmek için ne yapmalı? Merkez bankaları, finansal sektöre acil likidite sağlayabilir ve sağlıyorlar. Hükümetler, ekonomik faaliyeti desteklemek için önleyiciliği hedefleyen mali tedbirler veya daha geniş programlar uygulayabilir. Bu tedbirler, “ekonomik eğriyi düzleştirmeye”, yani mavi eğride olduğu gibi, işçilere ücretlerini ödeyerek ve istihdam ederek faturalarını ödeyebilmelerini veya erteleyebilmelerini ya da bir dönem için borçlarından düşülmesini sağlayarak ekonomik kaybı sınırlamaya yardımcı olabilir. Büyük Durgunlukta olduğu gibi, küçük işletmelere fırtınayı atlatmaları ve bankaların kurtarılması için fon sağlanabilir.
Ancak mali kriz hâlâ yüksek bir risk. ABD'de şirket borcu yükseldi ve zayıf şirketler (BBB veya daha düşük) tarafından ihraç edilen tahvillere yoğunlaştı.
(ABD Finans Dışı Şirket Bono Borçları, derecelendirmeye göre, ödenmemiş milyar ABD doları; Altyapı Hizmetleri, Teknoloji, Hammadde, Sanayi Malları, Sağlık, Enerji, Temel Tüketici Malları, Diğer Tüketici Malları, İletişim, Toplam)
Petrol fiyatları düştükçe enerji sektörü de çift yönlü darbe alıyor. Enerji ve ulaştırma sektörlerinde tahvil risk primleri (borçlanma maliyeti) artmıştır.
(Yüksek Getiri Endeksi, Enerji, Eğlence, Hava Ulaşımı; Nisan 2012-Mart 2020)
Parasal genişleme, eğriyi düzleştirmek için kesinlikle yeterli olmayacaktır. Merkez bankası faiz oranları zaten sıfırın yakınında, sıfırda veya altında. Bankacılık sistemine devasa kredi veya para enjeksiyonu, üretim ve yatırım üzerinde etkili olmayacak, boşa kürek çekilecektir. Ucuz finansman, tedarik zincirini hızlandırmayacak veya insanların tekrar seyahat etmesini sağlamayacaktır. Müşteriler harcama yapmıyorsa şirket kazançlarına da yardımcı olmayacaktır.
(ABD: Arz edilen Merkez Bankası repo miktarları; Milyar dolar, 15 Ekim 2019 - 31 Mart 2020; Piyasa kargaşasına ve artan likidite talebine cevaben, Merkez Bankası, potansiyel ödenmemiş repo miktarını önümüzdeki haftalar için 5,4 trilyon dolara kadar çok büyük ölçüde artırdı.)
Asıl ekonomik hafifletici önlemlerin maliye politikasından gelmesi gerekecektir. IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası ajanslar 50 milyar dolar teklif etmişlerdir. Ulusal hükümetler şimdi çeşitli mali teşvik programları başlatmaktadır. Birleşik Krallık hükümeti en son bütçesinde büyük bir harcama paketi ilan etti ve ABD Kongresi acil bir harcama paketi kararlaştırdı.
Ancak, iki aylık bir kapatma çoğu ekonomiyi sarsıcı bir %10’luk düşüşle yere savurursa eğriyi düzleştirmeye yetecek mi? Mevcut mali paketlerin hiçbiri GSYİH'nın %10'una yaklaşmıyor. Nitekim Büyük Durgunluk'ta sadece Çin böyle bir tutarı sağlayabildi. Birleşik Krallık hükümetinin teklifi en fazla GSYİH’nın sadece %1,5'i ederken İtalya'nınki %1,4'ü buluyor ve ABD’ninki %1'in altında.
Nisan ayı sonuna kadar küresel toplam vaka sayısı zirveye çıkabilir ve azalmaya başlayabilir. Hükümetlerin umudu ve planlaması buna yönelik. Bu iyimser senaryo gerçekleşirse, korona virüsü kaybolmayacak. Her sene öncekiler gibi bizi vuracak olan grip benzeri (az şey bildiğimiz) bir patojen haline gelecek. Fakat iki aylık bir kapatma bile büyük ekonomik zarara yol açacaktır. Ve planlanan parasal ve mali teşvik paketleri, “eğriyi” bir ölçüde azaltsalar bile, derin bir çöküşü önleyemeyecektir. En kötüsü henüz gelmedi.
Michael Roberts, It was the virus that did it, Michael Roberts Blog, 15 Mart 2020.
Çeviri: Kızılcık.
* Eski borsa opsiyonları taciri ve yazar N.N. Taleb'in 2007 yılında yazdığı aynı adlı kitaba atfen; kitap, nadir, öngörülemeyen uç olayların aşırı etkilerine ve insanların bu olaylara geriye dönük basit açıklamalar bulma eğilimine odaklanır. (Kaynak: Wikipedia) [ç.n.]
** Rob Wallace’ın marx21 dergisinde yayınlanan önemli bir söyleşisi (Coronavirus: “Agribusiness would risk millions of deaths”, 11 Mart 2020), Kapitalist tarım ve Covid-19: Ölümcül bir kombinasyon başlığıyla sendika.org’da yayınlandı (14 Mart 2020). (Aynı söyleşinin yayınlandığı Climate & Capitalism sitesinden yapılan çeviriler ayrıca T24, ilerihaber, Özgür Denizli gibi sitelerde de paylaşıldı.) [ç.n.]