M. Luther King, Malcolm X, Wiley Evers canlarını verdiler
1960’larda Demokrat J.F.Kennedy, Lyndon B. Johnson ve Cumhuriyetçi Richard Nixon dönemlerinde ABD’nin dışarıda saldırganlığı artmışken, içeride çok önemli kitlesel mücadeleler veriliyordu. Örneğin, Washington’daki siyasi bir eylemde ya da dönemin aynı zamanda siyasi sembol olmuş müzikçilerinin New York Central Park’taki konserlerinde 1 milyon kişi toplanıyordu.
Bu eylemlerin başında Yurttaş Hakları Hareketi (Civil Rights Movement) geliyordu. Vietnam Savaşına karşı barış hareketi ve yakın tarihin gördüğü en önemli kadın hareketi olan Kadın Özgürlüğü Hareketi (Women’s Liberation Movement) durağanlaşmış ABD toplumunda yükselen ciddi kitle mücadeleleriydi.
ABD’de siyahlara karşı ayırımcılığa karşı çıkan ve ırkçı yasaların, mevzuatın, uygulamaların kaldırılmasını, istisnasız bütün yurttaşların yasa önünde eşit olmasını öngören Yurttaş Hakları Hareketi 1950’lerin ikinci yarısında başlamıştı.
ABD’de 1861-64 arasında iç savaşa neden olan ve −Kuzey eyaletlerinden Illinois’ten seçilmiş− Başkan Abraham Lincoln’un yayınladığı iki Özgürleştirme Bildirgesi’yle (Emancipation Proclamation − Eylül 1862 ve Ocak 1863) kölelik kaldırılmıştı. [Yüksek Mahkeme (Supreme Court) başkanı “Bildirge özel mülkiyet hakkını çiğniyor” diyerek kararı anayasaya aykırı bulmuştu.]
Kölelik Yasaklandı ama ırkçı kanunlar bir asır daha devam etti. 1950’lere gelindiğinde bile hem federal yasalarda, hem de özellikle Güney eyaletlerinde devletin ırk ayrımcılığı sürüyordu. Örneğin o eyaletlerde siyah ve beyaz öğrencilerin okulları ayrıydı, kamu sektöründe istihdam ayrımcılığı vardı, kamu taşıtlarında siyahlarla beyazların bölmeleri, Güney’deki bazı yüksek öğrenim kurumlarında öğrenci kafeteryaları, hatta zencilerle beyazların umumi tuvaletleri ayrıydı, ilh…
1954’te Yüksek Mahkeme ırk ayırımına bağlı okulların anayasaya ve eşitlik ilkesine aykırı olduğunu ilan eden bir dizi karar aldı. Ama Yurttaş Hakları Hareketi’ni tutuşturan kıvılcım 1 Aralık 1955’te Alabama’da Montgomery’de Rosa Parks’ın belediye otobüsüne kendisine yasak olan ön kapıdan bindiği, beyazlara ait bir ön bölme koltuğuna oturduğu ve bir beyazın ona kalkıp yerini verme talebini reddettiği için tutuklanması oldu.
Kasabadaki zenciler kamu taşıtlarını boykot eylemine giriştiler, Baptist Kilisesi rahibi Martin Luther King bir grup arkadaşıyla başı çekti Hemen kurulan komiteye başkan seçilen King’in eylem başlarken söylediği şu sözler bir anda bütün ülkeye yayıldı: “Protestoya başlamaktan başka seçeneğimiz yok. Bugüne değin olağanüstü bir sabır gösterdik. O kadar gösterdik ki, beyaz kardeşlerimiz bize reva gördükleri muameleden hoşnut olduğumuzu zanneder oldular. Bu akşam kendimizi artık bu sabırdan kurtarıyoruz, çünkü özgürlük ve adalet sabırdan daha önemlidir.”
Boykot diğer eyaletlere de yayıldı ve 381 gün sürdü. Sonuçta Yüksek Mahkeme kamu ulaşım araçlarında ırk ayırımına son verdi. 1960’ta Kuzey Carolina’da bir zenci öğrenciye kafeteryada servis yapılmaması üzerine oturma eylemine gidildi. 1961’de eyaletler arası taşıtlardaki ırk ayrımcılığını kırmak için 70.000 siyah ve beyaz öğrenci yasalara karşı koydular. 3500’ü tutuklandı, ama eylem 20 eyalet ve 100 kadar kente yayıldı. Yurttaş Hakları Hareketi eylemlerini ‘sivil itaatsizlik’ olarak niteliyordu.
1960 Başkanlık seçimlerinde her iki aday da (Kennedy ve Nixon) kampanya programlarına bu konuda federal bir yasa çıkarmayı koydularsa da, seçilen Kennedy kayda değer bir adım atmadı. 1963’te Başkent Washington D.C.’de büyük bir yürüyüş yapıldı.
Kennedy’nin 1963 Kasım’ında öldürülmesini takiben Başkanlığa gelen Johnson 1964’te Yurttaş Hakları Yasasını parlamentodan geçirdi, kamu hizmetlerindeki ırk ayırımcılığı yasaklandı, siyah öğrenci kabul etmeyen ırkçı okullara mali kaynak sağlamak da yasaklandı.
Yurttaş Hakları Hareketi’ndeki başarısından dolayı King’e 1964 Nobel Barış Ödülü verildi 1966’da Edward Brooke Kongre’ye seçilen ilk siyah siyasetçi oldu. Sonraki yıllarda başka Afrikalı-Amerikalılar hem eyalet parlamentolarına, hem Kongre’ye seçildiler.
Yurttaş Hakları hareketindeki işlevlerinin, boyun eğmeyen mücadelelerinin bedelini sadece hapishanelerde yatmakla ödemeyen Wiley Evers (Haziran 1963), Malcolm X (Müslüman olduktan sonraki ismi El-Hac Malik El-Shabazz) (Şubat 1965) ve Martin Luther King (Nisan 1968) özgürlük için hayatlarını da vermişlerdir.
Yıl 2009... Küçük bir kasabada kendi halinde ama kişilikli, direngen bir kadının tutuşturduğu bozkır alevi Beyaz Saray’a kadar ulaşmıştır. Irkçı ön yargılar sona ermemiştir (örneğin Obama Senatodaki tek Afrikalı-Amerikalıydı), ama 4 Kasım 2008’de ona oy kullanan 63 milyon seçmenin ancak 12 milyon kadarı Afrikalı-Amerikalıydı. 50 milyon beyaz bir kara deriliye Beyaz Saray için oy verdi. Daha da önemlisi, o beyazların büyük çoğunluğunu gençlerin oluşturmasıydı.
Kızılcık, sayı 35 (2009 Kış).