Chagall, dünyayı tek kareye sığdıran ressam

i-and-village-chagall-1911Düşlerin güzelliği, savaşların vahşeti, devrimlerin heyecanı, inançlar ve sembolleri tüm renkleriyle gözler önüne seriliyor. Tek figürle pek yetinmiyor. Kuşlar, horozlar, atlar, balıklar ve diğer hayvanlar, insanları ve köyleri filan yalnız bırakmıyorlar. İlk bakışta hemen görmesek de, biraz inceleyince kenarda köşede ya da bir hayvanın gövdesinde yeni figürler keşfediliyor. Biraz renksizlik mi var? Hemen bir yere, küçük de olsa, bir demet çiçek bırakılıveriyor.

Bir atın kuyruğundan havalanan mutlu bir çift, evin çatısına yerleştirilmiş kocaman yeşil bir göz, horozun sırtına binmiş adam bizi şaşırtır ve o hareketliliğin içine çekiverir hemen. Chagall'dır bunu bize yaşatan. 1887'de Rusya'da Vitebsk kasabasında dünyaya gelen sanatçı, kalabalık bir Yahudi ailesindendir.

Resim çalışmalarına Jeharda Penn'in derslerinde başladı. Bilinen ilk yapıtı 1907 tarihli, kız kardeşine ait “Divanda Küçük Kız”dır. 1907 yılında kendini geliştirmek üzere Petersbourg'a gitti ve Zvanseva okuluna başladı. Orada dönemin Fransa'daki akımlarıyla tanıştı. Renklerin kullanımında değişik tonlara yöneldi. Rengin gücünün ayırdına varırken, deformasyonun önemini de kavradı ve resmindeki değişimi özellikle bununla sağladı.

Yeniden Vitebsk'e dönse de, fazla kalmayacaktı. Bu dönemde daha çok çevresiyle ilgili resimler yaptı. Düğünler, doğum sahneleri, köylüler ve onların çalışmaları ilgi alanındaydı. Çocukluğuyla ilgili anıları hep onunla birlikteydi ve hep birlikte olacaktı. Kısa süre sonra yeniden Petersbourg'a döndü ve gerekli yardımı sağlayarak Paris'e gitti. Orada Modigliani ve Delaunay başta olmak üzere birçok ressam ve sanatçıyla tanıştı. Dönemin etkin akımları Fovizm ve Kübizmi öğrendi. Kübizmin kurucuları Picasso ve Braque'ın da etkileri gözlemlenir. Doğal olarak etkilendi ama kendi özgünlüğünü korumayı sürdürdü. Bu süreçte oldukça büyük boy tablolar yaptı.

1911 tarihli “Ben ve Köy” Paris döneminin estetik anlayışının örneklerindendir. “Ben ve Köy” tablosunda, onun tutkun olduğu insan, hayvan, doğa ve uygarlık bir arada sunulmaktadır. Kilisesinden, evlerine, köylüsünden, süt sağan kadınına ve yeşil bir elin parmakları arasından yükselen bir çiçekli dala ve bir insanla bir hayvanın göz göze duruşlarına kadar.

Apollinaire Chagall'ın imaj dünyasını şu sözlerle taçlandırır: “Olağanüstü!” Bu sözlerden sonra da onun bir sergi açmasını sağladı. Chagall da ona 1911-12 yıllarında gerçekleştirdiği tabloyla teşekkür etti. Tabloda saat kadranına yerleştirilmiş bir Adem-Havva vardır. Tek vücut halindedirler. Öyle ki, bu henüz ayrılmamış gövde bir eliyle öteki ele elmayı vermektedir.

André Breton onun sanatıyla ilgili olarak şunları yazar:” Onun tam anlamıyla lirik biçimde patlaması, 1911'de başlar. Eğretilemenin modern resme başarıyla girişi yalnız onun eserlerinde görülür.”

Onun bir başka özelliği de, üst üste olmasa da, aynı temayı tekrar işlemesidir. Doğum konulu yapıtları, çalgıcılarla ilgili olanlar, çarmıha gerilme, akrobatlar gibi tablolar bunun örnekleridir. 1911'de yaptığı “Ben ve Köyüm”ü 1925'de “Köylü Yaşamı” isimli tabloyla yinelenmiştir.

war-chagall-19151914'de 1. Dünya Savaşı çıkınca, yeniden Rusya'ya döndü. Bir yıl sonra da, önceden tanıdığı Bella ile evlendi. Hemen ardından yaptığı “Yıldönümü” ve “Uzanmış Şair” tablolarında mutluluk ve huzur gözlenir. Savaş sırasında askeri bir büroda çalıştı. Ekim devrimini destekledi. Savaş her şeyi altüst etmişti. Devrimden sonra Vitebsk'de Güzel Sanatlar Okulunun yönetimini yüklendi. 1923'e kadar bu işlerle uğraştı ama aynı yıl tekrar Paris yolu göründü. 1924'de orada ilk retrospektif sergisi açıldı. Ardından Newyork sergisi geldi.

Paris'deki ilk 10 yılı için:” Hayatımın en mutlu zamanıdır” der. Yine bu yıllarda İsrail'e gitti, orada da çalışmalar yaptı. 1937'de Picasso Guernica'yı yaptığında, hüzünlü bir hava yaratmıştı. Aynı yıl Chagall da “Revolution”u gerçekleştirdi. Franz Meyer her iki sanatçı için şu değerlendirmeyi yapar: “ Picasso zekanın zaferidir, Chagall duyguların ihtişamı…”

Chagall ise kendisiyle ilgili olarak: “Ben şahsen bilimsel eğilimin sanatı mutlu edeceğine inanmam. Sanat benim için özellikle bir ruh halidir. Mükemmel sanat doğanın bittiği yerde başlar.” der. Zaten görünen güzelliği de önemsemez hiç.

1940'ların başında Nazizmin yükselişi sürmekte ve 2. Dünya savaşının ayak sesleri hissedilmekteydi. Chagall'ın 1940 tarihli, iki yılda bitirdiği “Üç Mum” bu kaygıları taşımaktadır. Artık Fransa'da da rahat değildi ve ailesiyle birlikte Amerika'ya gitti. Burada da çalışmalarını sürdürdü ama konular artık savaştı, savaşın acılarıydı. 1943 tarihli “Obsession” bu vahşeti gösterir. Tabloya bir de çarmıha geriliş eklemiştir. “Horozun Çığlığı” da aynı döneme aittir. 1944 yılında eşini kaybeden Chagall, 46'da Avrupa'ya döndü. Aynı yıl yaptığı “Şemsiyeli İnek” biraz daha aydınlık görünse de, hüzün taşımakta ve göndermeler yapmaktadır.

İkinci kez evlendikten sonra bohem yaşamı bırakan, salt kendine ve sanatına yönelen sanatçı, abstre yorumlara ve geometrik biçimlere el attı. “Seine Köprüsü “ (1954), “Bercy Rıhtımı” (1953) gibi yapıtları bu döneme aittir. Öte yandan 1947'de doğan Taşizm akımına yakınlaştı. Bu arada çokça sirk konusu işledi.

big-circus-chagall-1968“Benim için sirk büyülü bir gösteridir ki, aslında kendi başına bir dünyadır” der. Bu alandaki çalışmaları “Üç Akrobat” (1926), “Akrobat Kadın” (1930), “Büyük Sirk” (1968), “Büyük Gösteri” (1979-80) gibi tablolardır.

Chagall son zamanlarında değişik konu ve dallara el attı. İncil'le ilgili resimler, duvar resimleri, vitraylar yaptı. Paris'deki Opera binasının tavanı, Tokyo, Tel Aviv, New York gibi değişik yerlerde çalışmalarını sürdürdü. Ayrıca “Hayatım” adlı bir öz yaşam kitabı ve şiirler yazmıştır. 1985 yılında ölen Chagall'ın tabloları birçok ülkenin, birçok müzesinde yer almaktadır. Şu sıralarda Paris'deki Luxembourg Müzesi'nde, “Savaş ve Barış Arasında Chagall” başlığıyla açılan zengin bir sergi büyük bir ilgiyle izlenmektedir.

KAYNAKÇA:
1- Chagall, İngo F Walther/ Rainer Metzger.
2- Büyük Ressamlar ve Heykeltraşlar, Zahir Güvemli.
3- Sanatın Öyküsü, E.H. Gombrich.