Gezi Direnişi, TMMOB ve Torba Yasa

Gezi direnişi haftalarca sürdü, eş zamanlı ve paralel eylemlerle Türkiye'ye yayıldı, milyonlar bu eylemlere katıldı. Sadece üç-beş ağaç için yapılmadığını siyasal iktidarın şiddetinden de görmek mümkün. Beş kişi katledildi binlerce yaralı ve binlerce gözaltı uygulamasından sonra cadı avı başlatıldı.

Her yer Taksim, her yer direniş, milyonların sesi olunca çaresizlik kendini böyle gösterirken öte yandan iktidar kendi saflarını sıklaştırmayı ihmâl etmedi. Aynı zamanda Gezi direnişinde en baştan yer alan kurumlar da hedef tahtasına yerleştirildi. TMMOB bunlardan biri oldu. Bu kez Torba yasa ile geçirilen 3194 sayılı yasa ile Mühendislik-Mimarlık projeleri denetimsiz ve TMMOB'in gelirleri önemli ölçüde azaltılarak tasfiye projesi gündeme sokuldu.

Devlet kuruluşundan muhalefet örgütüne

Mühendis Mimar ve Şehir Plancıları örgütlenmesi eskiye dayanır. 1908 yılında Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti 1926 yılında Türk Mühendisler Birliği ve aynı yıl T.Mimarlar Cemiyeti olarak mesleki faaliyete başladılar. 27 ocak 1954 tarihinde ise 6235 sayılı yasa ile TMMOB kuruldu. Bugün bağlı 24 odası ve 423.360 üyesi vardır. (31.12.2012 tarihine göre)

TMMOB kuruluş yasasının 2. maddesine göre; kamu kurulu niteliğinde kurulmuştur. Onun için yasanın 8. maddesinde; ''yüksek haysiyet kuruluna devlet şurasınca seçilecek bir temsilci gönderilecektir'' düzenlemesi yer almıştır. Sonraları özerk kamu kuruluşuna evrilmiştir. Yasaya göre mühendislik mimarlık ve şehir plancılığı mesleğini icra etmek için TMMOB'ne bağlı bir meslek odasına üyelik zorunludur. (TTB, TDHB, Baro ve diğer meslek odaları için de böyledir.)

1961 anayasasında bu yaklaşım anayasa güvencesine alınmış,122. maddesine göre ''Kamu Kurulu Niteliğinde Meslek Kuruluşu'' olarak tanımlanmış ve güvenceye alınmıştır. Yasa gerekçesinde ise ''kamu tüzel kişiliği'' olarak ifade edilmiş. 1982 anayasasının 135. maddesi bu yaklaşımı ''kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları''şeklinde düzenlemiştir. Araçlarının plakası bu nedenle kamu kuruluşlarının ki gibi siyahtır.

Silsile yoluyla bu güne kadar gelen bu düzenlemelerin TMMOB'ne verdiği görev; mühendislik mimarlık ve şehir plancılığı meslek alanlarının devlet adına devletin çıkarları doğrultusunda düzenlenmesidir. Anayasaların ve yasanın düzenlenmesinin bu doğrultuda olabildiğince net olması yoruma ihtiyaç bırakmayacaktır. Ancak bir süre sonra TMMOB üyeleri istenen resmi görevle mesleki çıkarları geliştirmenin uyuşmadığını görmeye başlar ve verilen resmi görevden TMMOB'ni uzaklaştırarak muhalif bir örgüt özelliğine kavuşturarak mesleğin çıkarlarını savunan emek ve demokrasi mücadelesine omuz veren konuma getirirler.

1960'lı yılların ikinci yarısından sonra TMMOB'ne bağlı odaların yönetimine demokrat Mühendis ve Mimarlar gelmeye başlar. 1970'in hemen başlarında bu yürüyüş Odaların ve TMMOB'nin merkezine yansır. 1970 yılında TEKSEN'in (teknik elemanlar sendikası) kuruluşu desteklenir ve kısa sürede 5000 üyeye kavuşur. 18 Nisan 1970'de ilk yığınsal teknik elemanlar mitingi yapılır. 12 Mart darbesi TEKSEN'i kapatır.hemen sonra TÜTED kurulur. Teknik elemanlar kurultayları düzenlenerek grevli toplu iş sözleşmeli sendika hakkı savunulur. Nisan 1975 tarihinde İtalya’nın Torino kentinde yapılan mühendisler, idari personel ve teknisyenlerin uluslararası sendikal konferansına katılıp sonuçlarına sahip çıkılır. 1 Mayıs’larda kendi pankartı ile yürür. 19 eylül 1979’da TMMOB, mühendis ve mimarların ekonomik-demokratik hakları için ülke çapında bir günlük iş bırakma eylemi gerçekleştirilir. Bu muhalif çizgi zaman zaman eksikliklerle de mâlûl olsa bu güne kadar uzanır ve siyasi iktidarlar fırsat bulduklarında TMMOB'ni tasfiye etmek için hedef tahtasına yerleştirirler.

Torba Yasa TMMOB'ne ilk saldırı değil

TMMOB anayasa ve yasanın verdiği resmi görevden uzaklaşıp üyelerin ekonomik,demokratik haklarını savunmaya başlamasıyla birlikte emek ve demokrasi mücadelesinin bileşeni haline gelir. Burayı yadırgamaz, üzerine düşeni de yapmaya çalışır. Bu durum daha ilk günden siyasi iktidarların saldırısına uğrar. İlk önemli saldırı ''başını küçükken ezmek'' yaklaşımına sığınan AP (Adalet Partisi) milletvekilleri TMMOB'ni tasfiye edecek bir kanun teklifini 1972’de meclis başkanlığına verirler, teklife göre ''kamuda çalışan mühendis ve mimarların üye olması, serbest çalışanların ise üye olurlar'' düzenlemesi yapılıyor. 14.02.1973 tarihinde bu düzenleme meclisten geçiyor. Ancak Cumhuriyet senatosundaki tartışmalar ''bu teklif Süleyman Demirel'in inşaat mühendisleri odasından ihracının intikamıdır'' tartışması nedeniyle yasallaşamıyor.

Sonra aynı göreve 12 eylül askeri darbesi talip oluyor. 1982 anayasasının 135. maddesi ''Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu...'' diye tanımlanmaya devam etmiş, ancak ''Kamu kurumu ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüslerinde ve sürekli görevlerinde çalışanların meslek kuruluşlarına girme mecburiyeti aranmaz.'' düzenlemesi yaparak TMMOB'in üye ve üye aidatı gelirinin önemli bir kısmını yok ederek, mücadelesini zaafa uğratarak işlevsiz hâle getirmeye çalışmıştır.

Torba Yasa 12 Eylül'e sahip çıkıyor

2002 seçimleri ile iş başına gelen siyası iktidarın işçi sınıfı ve işçi güçlerine saldırısı bu kez Gezi direnişinin yarattığı korku ve katıksız sermaye savunuculuğu ile sınır tanımaz hâle geldi.Çünkü nihai olarak gezi direnişi demokrasi ve emek güçlerinin elini güçlendirecektir. Gezi direnişinin en baştan beri içinde olan TMMOB'ne saldırması da bu yüzdendir.

TMMOB aynı zamanda onlarca rant projesi için mahkemeye başvurarak yürütmeyi durdurma kararı çıkarttığı için de hedeftedir. Şimdi de Haliç Port ihalesini durdurmak için dava açmıştır. Öte yandan ÇED (Çevre Etki Değerlendirme), İSİG (işçi sağlığı ve iş güvenliği), yapı denetim, vb kritik önemdeki yasal düzenlemelerde kendi meslek alanlarından yola çıkarak muhatap olup iktidarın yüzünü açığa çıkarttığı için de iktidarın boy hedefidir.

Tasfiye için her yolu denemeyi aklına koyan iktidar 12 Eylül darbecilerinin bile yapamadıklarını bir bir sıraya koymuştur. En önemlilerini sayarsak; ilkin Devlet Denetleme Kurulu devreye sokularak 2008 yılında TMMOB, T.Diş Hekimleri Birliği (TDHB), T.Veteriner Hekimler Birliği (TVHB), T. Eczacılar Birliği (TEB), T.Tabipler Birliği (TTB), TÜRMOB ve kamuoyunu ürkütmemek için TOBB, TESK gibi kurumlar da eklenerek 16 kurum hakkında denetleme yapıldı. 2009 yılında çalışma sonuçlanmış, 799 sayfa ve 1062 ek sayfadan oluşan rapor hazırlanarak kamuoyuna ''Meslek kuruluşları politika ile uğraşmasınlar''... ''seçim sistemleri anti demokratiktir. Nispi temsil sistemine geçilsin...'' açıklaması yapıldı. Bunun üzerine TMMOB, TTB, TDHB ve TEB birlikte açıklama yaparak ''kurumsal kimliğimize yönelik her türden baskıya karşı birlikte hareket edeceğiz...bedeli ödemeye hazırız'' dediler.

DDK baskınından sonuç alamayan iktidar bu kez bu rapor bahane edilerek 2010 yılında Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'nı (şimdiki Çevre Şehircilik Bakanlığı) inceleme yapmak üzere TMMOB'nin üzerine sürdü.

En önemli saldırılardan biri de; Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı kaldırılarak yerlerine Çevre ve Şehircilik Bakanlığı kuruluşunda yaşandı. Bu Bakanlığın ''teşkilat ve görevleri '' düzenlemesi 636, 644, 646 ve 653 sayılı KHK (Kanun Hükmünde Kararname) ile düzenlendi. Bu KHK'lar ile mühendislik mimarlık ve şehir plancılığı hizmetlerini gerçekleştirme koşullarının yeterlilik ve yetkinliklerinin belirlenmesi TMMOB ve bağlı odalardan alınarak Bakanlığa verildi.

KHK'nın 2/A maddesi bunları düzenlerken 12. maddesi ile Meslek Hizmetleri Genel Müdürlüğü Birliği oluşturularak meslek mensuplarının üyelik ve sicillerini takip etmeyi ve meslek kuruluşlarına ilişkin mevzuat düzenlemesi yapmayı 9. ve 10. madde ile ÇED İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü, Yapı İşleri Genel Müdürlüğü kurularak TMMOB ve bağlı odaların kuruluş gerekçeleri ortadan kaldırılmaktadır. Ve bu düzenlemelerle kritik bir eşik aşılmıştır.

Bu düzenlemelerin ardından Yapı Denetim Yönetmeliği ve Tip İmar Yönetmeliği'nde değişiklik yapılarak bu alanlarda da oda denetimleri kaldırılmıştır. Gezi direnişi ile birlikte bunların devamı getirilerek Mühendislik, Mimarlık ve Şehir Plancılığı projelerinin TMMOB'ne bağlı odalardan vize alma zorunluluğu torba yasa ile geçirilen 3194 sayılı yasa ile kaldırılmıştır. Yapılan değişiklikle öncelikle yeni talanların odalarca engellenme gücü hukuken yok edilmeye çalışılmıştır. İkinci olarak odalarla üyelerin ilişkisi zayıflatılmak istenmiştir. Üçüncüsü odaların vizelerden elde ettiği gelirlere el konmuştur. Dördüncüsü projelerin odadan vize alması anında üyelik aidatları da kontrol edildiğinden aynı zamanda üyelik aidatı alma süreci yavaşlayacak ya da olayla sınırlı olarak duracaktır. Beşinci olarak Mühendis, Mimar ve Şehir Plancılarının sicilleri odalarca tutulduğu için projelerin vize zorunluluğunun kaldırılması projelerin bilimsel ve teknik bilgilere uygunluğunun ölçülmemesi sahte Mühendis, Mimar ve Şehir Plancılığına zemin hazırlayacaktır. Altıncısı denetim mekanizması olmadığı için mal ve can güvenliği risk altında olacaktır. Son olarak, mimarların fikir ve sanat eserleri yasası karşısında mimari projeleri eser olmaktan çıkarılarak telif haklarına el konacaktır.

Olup biten göstermektedir ki siyasi iktidar TMMOB'ni tasfiye etmek isterken aynı zamanda "1965 öncesine geri dön, resmi olarak verilen görevi yap, muhalif olmak yerine Devlet Kuruluşu olmaya devam et" demektedir. "Eğer hâlâ anlamadıysan DDK'nun önerdiği nisbi temsil sistemi vb düzenlemeleri de içeren düzenlemelerle yapısal değişiklikler yapılarak tasfiyeye hız vereceğim", işareti vermektedir. Siyasi iktidarın ileri demokrasisi 12 Eylül'ün TMMOB'ni sınırlayan zorunlu üyeliği kaldıran düzenlemesini değiştirmek şöyle dursun, 2002'den bu yana yaptıkları ile 12 Eylül'ün yaptığını derinleştirmek için onun izinden yürüyerek onun yapamadığını yapmaya koyulmuştur.

TMMOB gezi direnişinin açtığı ışıklı yoldan yürüdükçe, üyeleri ile organik ilişkiyi yükselttikçe demokrasi özgürlük zeminine sağlam bastıkça ve bu güçlerle omuz omuza yürümeyi kuvvetlendirdikçe saldırı ve tasfiye süreci yürümeyecek ve amacına ulaşamayacaktır.

KAYNAKLAR:

Yasalar içinden TMMOB öyküsü

CDDK Meslek Örgütleri Raporu

MÜHENDİSLER İdari personel ve teknisyenler uluslararası sendikal konferansı

Ücretsiz ve işsiz mühendis,mimar ve şehir plancıları kurultayı broşürü

TMMOB bültenleri